یکی از سردترین نقاط جهان نه در سیارهای دوردست و نه در فضای خالی بین کهکشانها، بلکه در آزمایشگاهی روی زمین قرار دارد. دمای فضای عمیق حدود ۲.۷ کلوین است که معادل منفی ۴۵۴.۸ درجه فارنهایت است. اما سیستمهای جدید شرکت IBM قادرند دمای کامپیوتر کوانتومی خود را به کمتر از ۱۵ میلیکلوین برسانند؛ یعنی بیش از ۱۸۰ برابر سردتر از فضای عمیق، تقریباً نزدیک به صفر مطلق.
اما چرا باید کامپیوتر کوانتومی اینقدر سرد باشد و این سرما چه فایدهای برای ما دارد؟ پاسخ در واحد پایه محاسباتی این کامپیوترها، یعنی کیوبیت، نهفته است.

کیوبیت چیست و چه تفاوتی با بیت دارد؟
کامپیوترهای معمولی با بیتها کار میکنند؛ بیتها کلیدهای کوچکی هستند که فقط دو حالت ۰ یا ۱ دارند. اما کیوبیت شبیه یک دکمه چرخان است که میتواند در موقعیتهای مختلفی بین روشن و خاموش قرار بگیرد. به عبارت دیگر، کیوبیت میتواند چندین مقدار را همزمان در دو جهت مختلف نگه دارد. همچنین کیوبیتها میتوانند به هم متصل شوند و اطلاعات یکی روی دیگری تأثیر بگذارد، مثل مجموعهای از دکمههای چرخان که با چرخاندن یکی، بقیه هم تغییر میکنند.
کامپیوتر کوانتومی الگوریتمهایی اجرا میکند که جوابهای اشتباه را حذف و جواب درست را برجسته میکند، مشابه امواجی که در برخی نقاط یکدیگر را خنثی و در نقاط دیگر تقویت میکنند. اما این دکمههای چرخان بسیار حساس هستند و کوچکترین اختلالی میتواند باعث خطا شود.

چرا سرما برای کیوبیتها ضروری است؟
حرارت در واقع انرژی به شکل حرکت است. وقتی زیر آفتاب میایستید، مولکولهای بدن شما انرژی جذب کرده و سریعتر به لرزش درمیآیند که باعث احساس گرما میشود. کیوبیتها آنقدر حساس هستند که حتی مقدار کمی انرژی میتواند حالت آنها را به هم زده و باعث اختلال در ارتباط بین کیوبیتها شود. این پدیده که به آن «دکوهرنس» میگویند، احتمال خطا در محاسبات را افزایش میدهد.
بنابراین، هرچه کامپیوتر کوانتومی در معرض گرمای کمتری باشد، دقت محاسبات آن بیشتر خواهد بود. به همین دلیل شرکتهایی مانند IBM تلاش میکنند دمای سیستمهای خود را تا حد ممکن به صفر مطلق نزدیک کنند.

چگونه یخچالهای رقیقکننده دما را پایین میآورند؟
اگر تاکنون یک کامپیوتر کوانتومی را دیده باشید، احتمالاً شبیه یک لوستر علمی-تخیلی است که از بالا به پایین باریکتر میشود. این همان یخچال رقیقکننده است که از چندین صفحه فلزی تشکیل شده که هر کدام سردتر از صفحه بالایی خود هستند. بالاترین قسمت در دمای اتاق قرار دارد و پایینترین قسمت که پردازنده روی آن نصب شده، سردترین نقطه است.
اما مشکلی وجود دارد: سیمهایی که کیوبیتها را کنترل میکنند از دمای اتاق میآیند و چون سیمها گرما را منتقل میکنند، هر کدام حرارت را به سمت پایین میبرند و این باعث گرم شدن بخش حساس میشود. بنابراین هرچه تعداد کیوبیتها بیشتر باشد، سیمهای بیشتری لازم است و سیستم گرمتر میشود.
آیا همه کامپیوترهای کوانتومی به یخچال بزرگ نیاز دارند؟
خیر، همه کامپیوترهای کوانتومی به این نوع یخچالها وابسته نیستند. برخی مانند دستگاههای اتم خنثی که توسط شرکت QuEra ساخته میشوند، اتمها را در یک محفظه خلأ کوچک به دام میاندازند و با لیزر آنها را به دمای میکروکلوین میرسانند که سردتر از هر یخچالی است. دیوارههای محفظه و تجهیزات اطراف در دمای اتاق باقی میمانند و مشکل انتقال گرما از طریق سیمها کمتر است.
دستگاههای فوتونی که از ذرات نور به عنوان کیوبیت استفاده میکنند نیز مشابه هستند؛ بیشتر قطعات آنها در دمای اتاق کار میکنند اما آشکارسازهای تکفوتونی معمولاً نیاز به خنکسازی دارند. هر روش چالشهای خاص خود را دارد، مانند به دام انداختن هزاران اتم یا تشخیص دقیق فوتونهای منفرد.
کامپیوترهای کوانتومی چه تأثیری بر امنیت و فناوری خواهند داشت؟
وقتی مشکل خنکسازی حل شود و کامپیوتر کوانتومی قابل اعتماد و عملی شود، میتواند در برخی مسائل مانند شبیهسازی مولکولها برای داروسازی بسیار سریعتر عمل کند. اما در عین حال میتواند رمزنگاری کلید عمومی که برای محافظت از ورود به حسابها و بیتکوین استفاده میشود را بشکند.
برآوردهای گوگل نشان میدهد که شکستن کلید RSA-2048 استاندارد در سال ۲۰۲۵ به حدود یک میلیون کیوبیت پر سر و صدا نیاز دارد که نسبت به ۲۰ میلیون در سال ۲۰۱۹ کاهش یافته است. همچنین شکستن الگوریتم امضای بیتکوین به کمتر از ۵۰۰ هزار کیوبیت نیاز دارد. در حال حاضر ماشینهای کوانتومی صدها تا چند هزار کیوبیت دارند، بنابراین این تهدید فعلاً در آینده نزدیک رخ نمیدهد.
خوشبختانه راهحلهایی هم وجود دارد: مؤسسه ملی استاندارد و فناوری آمریکا (NIST) در اوت ۲۰۲۴ استانداردهای رمزنگاری پساکوانتومی را نهایی کرده و آماده استفاده فوری اعلام کرده است.
در نهایت، چالش اصلی فعلی نه کاربردهای کامپیوتر کوانتومی، بلکه حفظ دمای بسیار پایین برای عملکرد صحیح آنها است.
